Dr hab. Grażyna Topolska, lek. wet. Urszula Grzęda, dr wet. Anna Gajda

Kontynuacja badań zimowych strat rodzin pszczelich w ramach działalności COLOSS

Badanie strat rodzin pszczelich w Pracowni Chorób Owadów Użytkowych na SGGW w Warszawie rozpoczęliśmy po zimie 2007/2008, kiedy to w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, problem ten okazał się bardzo poważny. Działania prowadziliśmy w ramach aktywności w Grupie Monitoringowej europejskiej sieci naukowej COLOSS (Prevention of honey bee COlony LOSSes) utworzonej w ramach europejskiego programu COST. Po ustaniu wsparcia przez program COST, grupa COLOSS dalej istnieje i działa, rozszerzając nawet swoje kręgi na kraje pozaeuropejskie. Dalej prowadzony jest monitoring strat rodzin pszczelich, ponieważ jest to problem, który nie przeminął i z różną siłą daje o sobie znać, przy czym jego natężenie w poszczególnych regionach jest zmienne. Ukazały się już trzy międzynarodowe artykuły dotyczące poszczególnych lat tych badań oraz trzy międzynarodowe notatki prasowe, które dostępne są w języku angielskim na stronie COLOSS (http://coloss.org/). Polskie dane publikowane były w „Journal of Apicultural Science" w 2008 roku i „Journal of Apicultural Research" w 2010 roku, a także w języku polskim w czasopismach „Pszczelarstwo" i „Pszczelarz Polski". Co roku, począwszy od 2009 roku, w badaniach korzysta się ze standaryzowanego, rokrocznie aktualizowanego formularza ankiety COLOSS.

Badanie strat wykonane w latach 2014-2016

Począwszy od 2014 roku badanie w Polsce oparte było przez kolejne trzy lata na losowo-warstwowym doborze próby badanej. Wiosną 2014 roku z listy zamieszczonej na stronie Internetowej Głównego Inspektoratu Weterynarii wylosowano do badania 1552 pszczelarzy (po 97 z każdego województwa), a w kolejnych dwóch latach losowano dodatkowych, nowych pszczelarzy, aby zastąpić tych, którzy zmarli, przestali trzymać pszczoły lub których adresy były niepoprawne lub już nieaktualne. Pszczelarze otrzymywali formularz ankiety za pośrednictwem poczty (w 2016 roku do części pszczelarzy wysłano wiadomość e-mail). W każdym roku około 10% wypełnionych arkuszy ankiety przychodziło po wyznaczonym terminie.

Wyniki

Rys. 1.  Straty ogólne liczby rodzin pszczelich zimą w poszczególnych latach wyrażone w procentach (uwzględniony 95% przedział ufności; n = liczba respondentów) Ogółem w 2014 roku otrzymaliśmy 742 wypełnione kwestionariusze z ważnymi danymi. W 2015 roku – 729, a w 2016 roku – 628. Przeważnie z województwa otrzymywaliśmy od 40-50 wypełnionych ankiet, przy czym największą ich liczbę (średnio okolo 50 na sezon) otrzymaliśmy z województwa kujawsko-pomorskiego, podlaskiego, zachodniopomorskiego i łódzkiego. W 2016 roku odebraliśmy wiele sygnałów, że kwestionariusze nie dotarły bądź do pszczelarzy, bądź z powrotem do nas.

Najwyższe straty pszczelarze ponieśli podczas zimy 2014/15 (16,9% utraconych rodzin). Podczas dwóch pozostałych zim straty oscylowały wokół poziomu akceptowalnego (rys. 1). Każdego roku wysokość strat różniła się znacznie pomiędzy województwami, jednak najlepiej było to widoczne w roku, kiedy ogólne straty były wysokie (rys. 2). Pomimo że przestrzenny rozkład strat był każdego roku inny, zaobserwowano pewną tendencję. W sąsiadujących województwach środkowej części Polski wysokość strat była podobna, podczas gdy w województwach obrzeżnych obserwowano większe różnice. Mogło to być spowodowane warunkami klimatycznymi. Niezbędne będzie przeanalizowanie danych pod tym kątem.

Rys. 2. Mapy ilustrujące rozmieszczenie zimowych strat rodzin pszczelich w poszczególnych województwach w kolejnych latach badania. We wszystkich trzech latach rokrocznie w badaniach uczestniczyło 317 pszczelarzy. Każdego roku u ponad jednej trzeciej z nich straty były niższe niż średnia strata w pasiece w danym roku, przy czym u 30% straty nie przekraczały 10%. U stosunkowo niewielu pszczelarzy straty rokroczne przekraczały 10% (tab. 1).

U pszczelarzy, którzy w 2014 roku odpowiedzieli na pytanie dotyczące liczby rodzin pszczelich wiosną 2013 roku, a następnie wiosną 2016 roku, liczba posiadanych rodzin w tym okresie spadła o 9,3%. (rys. 3).

Rys. 3. Zmiana liczby rodzin w okresie wiosna 2013 – wiosna 2016 (n = 326)We wszystkich trzech latach pszczelarze, których pszczoły korzystały z pożytków na kukurydzy, utracili więcej rodzin, niż ci, którzy twierdzili, że ich pszczoły nie miały dostępu do plantacji kukurydzy, jednakże istotne różnice zaobserwowano jedynie w roku o najniższych stratach (zima 2013/2014). W przypadku oblatywania pożytków z rzepaku wyraźnej tendencji nie zaobserwowano (rys. 4).

Rys. 4. Straty ogólne (wyrażone w procentach) poniesione przez pszczelarzy, których pszczoły korzystały lub nie korzystały z pożytków na plantacjach rzepaku lub kukurydzy (uwzględniony 95% przedział ufności; n = liczba respondentów) Około 85% respondentów stosowało do zwalczania warrozy leki oparte na amitrazie, średnio 53% podało, że wycinali czerw trutowy. Procent pszczelarzy deklarujących, że badali poziom inwazji Varroa wzrósł w badanym okresie prawie około dwukrotnie (tab. 2).

Z odpowiedzi na wprowadzone w polskiej ankiecie dodatkowe pytanie dotyczące pojawienia się objawów mogących wskazywać podejrzenie wystąpienia ostrego zatrucia pszczół w sezonie (nagłe pojawienie się przed wylotkami większości uli dużej liczby martwych lub porażonych pszczół) wynika, że z czasem zjawisko to stało się rzadsze (rys. 5).

Rys. 5. Liczba pszczelarzy (w %), którzy obserwowali objawy mogące wskazywać na wystąpienie zatrucia pszczół w okresie aktywnego sezonu Przedstawione dane mogą nieco różnić się od tych, które prezentowano na dorocznej Naukowej Konferencji Pszczelarskiej w Puławach, ponieważ tym razem do analizy włączono także dane z ankiet otrzymanych po wyznaczonym terminie. Uzyskane wyniki wymagają dalszych analiz, jak np. wpływu klimatu oraz stosowanych przez pszczelarzy praktyk na wysokość strat, a także innych danych tu nieprezentowanych. Wśród pszczelarzy, którzy nadesłali nam wypełnione ankiety w 2014 i 2015 roku rozlosowaliśmy „Encyklopedię pszczelarską" z 2013 roku (została wysłana pocztą). W najbliższych dniach wylosujemy pszczelarzy, którzy odpowiedzieli w 2016 roku.

Badanie strat w 2017 roku (poniesionych zimą 2016/2017)

W tym roku rezygnujemy (ze względów finansowych) z prowadzonego przez ostatnie trzy lata sposobu zbierania danych poprzez wysyłanie pocztą formularza ankiety do wylosowanych pszczelarzy. Prosimy natomiast wszystkich pszczelarzy, którzy mogą wypełnić ankietę, aby to uczynili możliwie najwygodniejszą dla nich drogą. Kwestionariusz tegorocznej ankiety będzie wydrukowany w czasopiśmie pszczelarskim i będzie dostępny na stronie internetowej Pracowni Chorób Owadów Użytkowych (http://wmw.sggw.pl/struktura-wydzialu/katedra-patologii-i-diagnostyki-weterynaryjnej/pracownia-chorob-owadow-uzytkowych/), a także „Pszczelarstwa" (www.miesiecznik-pszczelarstwo.pl). Poprosimy też związki pszczelarskie o rozprowadzenie formularza. Wyślemy go również na adresy e-mailowe, które otrzymaliśmy wcześniej od pszczelarzy. Będziemy bardzo wdzięczni każdemu, także posiadaczowi kilku, a nawet tylko jednego pnia pszczelego, za wypełnienie ankiety i odesłanie na adres pocztowy: PChOU, KPiDW, WMW, SGGW, 02-786 Warszawa, ul. Ciszewskiego 8, lub na adres e-mail: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć. .

Będzie też możliwość wypełnienia internetowej formy ankiety na stronie: http://www.propolis.dk/limesurvey/index.php/869635?lang=pl.

W tym roku nie pytamy o nazwisko i dokładny adres posiadacza rodzin pszczelich, ale jeżeli ktoś może, to prosimy o wpisanie numeru identyfikacyjnego z poprzednich lat lub podanie wymyślonego na potrzeby ankiety pseudonimu, który ewentualnie będzie użyty w następnych latach.

Abyśmy mogli spokojnie wprowadzić wszystkie dane do bazy danych, powinniśmy otrzymać wypełnione kwestionariusze ankiety do 31 maja.

Z góry dziękujemy za udział w badaniu.

Tabela 1. Straty poniesione przez stałych (3 letnich) respondentów (n = 317)

Rok
badania



Średnia
strata w
pasiece
(w %)

Liczba stałych respondentów




Ze stratami niższymi
niż średnia strata
w pasiece
każdego roku

Ze stratami
poniżej 10%
każdego roku

Ze stratami
powyżej 10%
każdego roku

2014 12,5

116

96

10

2015 17,5
2016 10,7

Tabela 2. Niektóre metody stosowane w zwalczaniu warrozy


Metoda


Procent pszczelarzy



2014
n = 742

2015
n = 729

2016
n = 628

Badanie poziomu inwazji

32

60

54

Usuwanie czerwiu trutowego

50

55

54

Stosowanie produktów opartych na amitrazie

84

84

85

n = liczba respondentów z ważnymi danymi

 
 ---
 
© Miesięcznik PSZCZELARSTWO, Pszczelnicze Towarzystwo Naukowe, 2004-2016