Dr Adam Dzierżawski, prof. dr hab. Wojciech Cybulski
Instytut Weterynarii w Puławach

Api Life Var – bezpieczny i skuteczny lek na warrozę (część II)

Badania Api Life Var

Piśmiennictwo dotyczące Api Life Var jest bardzo bogate. Badania nad tym preparatem prowadziły głównie ośrodki naukowe w Europie oraz na kontynencie amerykańskim. Praktycznie nie ma takiej jego właściwości, która nie byłaby badana. Jest oczywistym, że najczęściej badano skuteczność. Skuteczność badano w różnych warunkach pasiecznych i okresach rozwoju rodziny, różnych strefach klimatycznych i odmiennymi metodami aplikacji. Pierwsze badania Api Life Var prowadzone były przez zespół pracowników z Swiss Bee Research Center z udziałem A. Imdorfa, S. Bogdanowa, V. Kilchenmanna i C. Maquelina i wsp. w latach 1994-1996. Z wyników badań prowadzonych przez zespół wynikało, że charakterystyczne właściwości farmakologiczne tymolu, jego aktywne oddziaływanie na pasożyty i na środowisko ula pozwala na jego terapeutyczne wykorzystanie w praktyce pszczelarskiej do zwalczania warrozy ze skutecznością w granicach 87,7% do 99,9%. Marinelli i wsp. przeprowadzili w latach 1999-2000 badania z zastosowaniem preparatów dostępnych na rynku z tymolem jako substancją aktywną. Otrzymali wysokie wartości skutecznego działania na Varroa destructor. Efektywność wynosiła dla Apiguardu 82,6%-99,5% (średnio 94,3%), Api Life Var – 87,7%-99,9% (średnio 95,5%), Thymovaru – 75,8%-100,0% (średnio 97,1%). W wielu doświadczeniach porównywano tylko właściwości terapeutyczne preparatów tymolowych, w innych również z akarycydami. Wyżej wymienione preparaty badał Baggio i wsp. Przeprowadzili oni badania porównawcze na 103 rodzinach pszczelich w 4 północnych rejonach Włoch, jesienią w 1999 roku przy średniej temperaturze od 18,7°C do 27,4°C. W tych warunkach średnia śmiertelność V. destructor wynosiła w %: dla Api Life Var 94,7, Apiguardu 82,6 i dla Thymovaru 96,1 [36]. Ellis i wsp. przy niskim zarażeniu warrozą w granicach 14%, po zastosowaniu Apistanu i Api Life Var odnotowali stosunkowo niską skuteczność wynoszącą odpowiednio 44,3% i 65,2% [37]. W innym badaniu porównawczym Api Life Var, Bayvarolu i flumetryny, wyniki skuteczności były odpowiednio: 97,0 ±1%, 95,0% ±2%, i 87,0 ±2% [38]. Interesujące jest zestawienie 22 wyników badań przeprowadzonych w 15 ośrodkach, w latach 1984-1999. Porównano skuteczność preparatów tymolowych w tym Api Life Var [39].

Tabela 2. Porównanie wyników skuteczności dla preparatów tymolowych z Api Life VarWyniki skuteczności w liczbie 22 zebrane w długim, bo 15-letnim okresie stosowania, wykazują, że w 6 przypadkach efektywność sięgała 95%, a w 10 przypadkach dochodziła do 100%. Należy zauważyć, że wiele z analizowanych wyników pochodziło z początkowego okresu stosowania tymolu. Analogiczne badanie Api Life Var przeprowadził ten sam autor w sezonie pasiecznym 1990 i 1991 roku. Otrzymał wysoką efektywność leczenia warrozy i mały rozrzut skuteczności w zakresie od 91,7% do 99,1%.

Badania Api Life Var prowadzone w Polsce

W Polsce prowadzono badania preparatów zawierających tymol, aczkolwiek jest ich niewiele. Jedne z pierwszych kompleksowych badań laboratoryjnych i pasiecznych przeprowadzili Chmielewski i Gliński w latach 2002 – 2006. W badaniach porównawczych: a) 20% tymolu, b) 30% tymolu z dodatkiem 3% chitozanu, c) 65,6% kwasu mrówkowego oceniano toksyczność dla czerwiu, toksyczność żołądkową i kontaktową dla pszczół oraz LD50 (średnia dawka śmiertelna) dla płodnych samic Varroa destructor oraz efektywność działania badanych preparatów na pasożyta. Preparaty umieszczano na górnych beleczkach ramek, nad gniazdem. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują jednoznacznie, że oceniane parametry stosowanych preparatów nie wykazują właściwości ujemnie działających na czerw i dorosłe osobniki, wpływają stymulująco na rozwój czerwiu i pszczół, obniżając populację patogenów w środowisku ula. Efekt terapeutyczny badanych kompozycji preparatów był wyrównany, w granicach 63%-70% po krótkim 14-dniowym okresie działania na pszczoły. W kolejnym doświadczeniu badając alternatywne długoterminowe metody zwalczania warrozy z zastosowaniem kwasu mrówkowego, tymolu i kwasu mlekowego, autorzy podali, że leki te wykazują lepszą efektywność działania, jeżeli uwzględni się warunki klimatyczne, stopień porażenia pszczół przez pasożyta oraz etap sezonu pasiecznego. Skuteczność badanych związków chemicznych była uzależniona głównie od temperatury otoczenia oraz okresu leczenia i wynosiła dla kwasu mrówkowego 93,2%, tymolu – 96,4%, a dla kwasu mlekowego – 98%, przy zastosowaniu późną jesienią w długim okresie leczenia.

Wieloletnie badania Api Life Var przeprowadzili Skubida i Semkiw w pasiekach ekologicznych. W różnych układach stosowania Api Life Var z kwasami organicznymi jako odnośnikiem kontrolnym. Autorzy do badania skuteczności Api Life Var użyli własnej modyfikacji stosowania leku, nieco odmiennej od zalecanych. Preparat stosowano w dwóch okresach i w dwóch dawkach (1 opakowanie) przez 14 dni i 3 płytki (1,5 opakowania) przez 21 dni. Średnia skuteczność Api Life Var uzyskana w pierwszym układzie doświadczalnym wynosiła 85,5%, natomiast maksymalna – 96,4% przy 14-dniowej ekspozycji. Natomiast w drugim układzie doświadczalnym, po 21-dniowym okresie leczenia, maksymalna skuteczność wynosiła odpowiednio 90,5% i 98,9%. Należy zauważyć, że pomiędzy osiągniętą maksymalną skutecznością mniejszej i większej dawki (96,4% a 98,9%) nie ma znaczącej różnicy. Autorzy podkreślają, że doświadczenia prowadzono w optymalnych warunkach dla określenia rzeczywistej skuteczności badanego leku [43]. Autorzy jednocześnie prognozują, że zwiększenie dawki o jedną płytkę leku na ul oraz przedłużenie okresu leczenia z trzech do czterech tygodni, może zwiększyć skuteczność do poziomu osiąganego przez Imdorfa i Bogdanowa.

Autorzy tego artykułu opracowując zupełnie inne zagadnienie dotyczące niepożądanych działań leków u ludzi i zwierząt, zwrócili uwagę na różnice w działaniu w poszczególnych przypadkach. Raz leki działają zgodnie z przewidywaniami, innym razem efekt leczenia jest słabszy, a niekiedy wręcz szkodliwy. Podobne zjawisko nierównomiernego działania preparatów można zaobserwować również przy leczeniu pszczół na warrozę. Pszczelarze ze swojej praktyki znają takie przykłady. Każdy, kto prowadził badania leków, otrzymywał niekiedy efekty, które trudno było wytłumaczyć. Marchetti i Barbattini w 1983 roku w północnych Włoszech badali skuteczność Folbexu VA, Apiacaridimu, Tacticu i Thymolu. Otrzymane wyniki leczenia pszczół w tych samych warunkach ujawniły różnice dotyczące efektów leczenia. Rozbieżność (%) wynosiła dla Folbexu VA 90,0-99,3; Apiacaridimu – 59,8-99,6; Takticu – 77,6-98,9 i dla Thymolu 41,1-92,9. Podobne badanie – wykonane w 1990 roku także w północnych Włoszech – ze sproszkowanym Thymolem Farmaceutycznym pozwoliło na uzyskanie dużo wyższej skuteczności i znacznie lepszej powtarzalności wyników w zakresie 94,99-99,81. Wszystkie wyniki badania przedstawione są w tab. 3.

Tabela 3. Liczba martwych i żywych V. destructor – efektywność po zastosowaniu Thymolu FarmaceutycznegoW wielu dziedzinach działalności społeczeństw i ludzi coraz częściej posługujemy się tzw. oceną ryzyka. Ta naukowa metoda pozwalająca na oszacowanie korzyści do strat ma również zastosowanie w medycynie i weterynarii, między innymi do oceny skuteczności działania leków. Rzadko spotyka się w praktyce 100% skuteczność zastosowanego leku. Przyjmuje się, że lek jest skuteczny, jeżeli stosunek efektów pozytywnych do negatywnych jest korzystny lub osiągane zyski są większe od strat. Stosowane leki tymolowe do zwalczania warrozy sprawdzone w pasiekach wykazują, naszym zdaniem, bardzo wysoką skuteczność, sięgającą praktycznie od 95% do 100%. Osiągnięcie takiej skuteczności wymaga spełnienia określonych warunków, które w tym opracowaniu zostały podane.

Na świecie są różne choroby, plagi gryzoni oraz pasożytów, których praktyczne całkowite wyleczenie czy zwalczenie nie jest możliwe. Organizmy tych szkodników potrafią doskonale przystosować się do zmiennych warunków bytowania, a nawet uodpornić się na podawane leki czy środki do ich zwalczania. W przypadku niektórych bakterii (oporny szczep Staphylococus aureus), niektórych wirusów (jak wirus grypy) czy gryzoni ciągłe zwalczanie tylko obniża ich populacje. Do tego typu organizmów można zaliczyć Varroa destructor. W przyrodzie takie zjawiska nie są nowością, jest ich coraz więcej i nie ułatwiają nam egzystencji.

Dawniej do zwalczania warrozy wystarczy jeden lek. Obecnie jeden lek nie wystarczy. W dzisiejszych warunkach, aby skutecznie ograniczyć warrozę w pasiece, należy stosować metody biologiczne (wycinanie czerwiu) oraz używać preparatów leczniczych. W tym celu opracowane zostały kompleksowe (zintegrowane) programy całorocznego zwalczania warrozy z wykorzystaniem wszystkich warrozobójczych właściwości preparatów legalnie dostępnych na krajowym rynku. Aktualnie w Polsce dysponujemy kilkoma lekami – Apiwarolem AS, Biowarem i Bayvarolem. Zawierają one 2 różne, syntetyczne substancje farmakologicznie czynne. W praktyce wykorzystywane są niewymagające rejestracji trzy kwasy organiczne (tab. 1) oraz Api Life Var z tymolem – naturalnym czynnikiem aktywnym. Preparat ten został dobrze opracowany, jest bezpieczny dla pszczół i środowiska, łatwy, prosty w stosowaniu o bardzo wysokiej skuteczności, coraz częściej stosowany w pasiekach.

Opracowane programy całorocznego zwalczania warrozy uwzględniają wszystkie pozytywne i negatywne właściwości wymienionych preparatów i dostosowują ich oddziaływanie do okresu rozwoju rodziny pszczelej i pasożyta. Zatem program stwarza warunki do jak najskuteczniejszej likwidacji pasożyta, zapewniając jednocześnie jak najmniejszą ingerencję w rozwój rodziny pszczelej przy ograniczonej możliwości skażenia miodu i wosku. Należy zaznaczyć, że programów zwalczania warrozy jest kilka: niemiecki, szwedzki i opracowane przez ośrodki naukowe w Polsce. Polskie programy są dostosowane do dostępnych na rynku leków i miejscowych warunków klimatycznych oraz przyjętych metod aplikacji. Analiza i ocena kompleksowych programów zwalczania warrozy nie jest celem opracowania. Należy jednak zaznaczyć, że większość programów uwzględnia stosowanie Api Life Var. Właściwości tego preparatu, głównie jego nieszkodliwość i skuteczność, umożliwią jego stosowanie w okresie wiosennym (kwiecień/maj) i w okresie jesiennym (po pożytkach).

Wykaz literatury dostępny w redakcji.

 
 ---
 
© Miesięcznik PSZCZELARSTWO, Pszczelnicze Towarzystwo Naukowe, 2004-2016
Agroturystyka