Dr hab. Grażyna Topolska, lek. wet. Anna Gajda, lek. wet. Urszula Grzęda
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Wydz. Medycyny Weterynaryjnej, Katedra Patologii i Diagnostyki Weterynaryjnej, Pracownia Chorób Owadów Użytkowych

Zakażenia wirusowe pszczół – podsumowanie

W kilku ostatnich numerach „Pszczelarstwa"/2012 zamieszczone zostały artykuły dotyczące zakażeń wirusowych najczęściej pojawiających się u pszczół. Pozostało jeszcze wspomnieć o kilku innych wirusach mających znaczenie tylko na ograniczonych obszarach bądź wywołujących zakażenia tylko u innych gatunków pszczół, ewentualnie niedawno odkrytych, o których niewiele jeszcze wiadomo.

Pozostałe wirusy pszczele

Wirus powolnego paraliżu pszczół (SPV – Slow bee Paralysis Virus) stwierdzany był głównie w Wielkiej Brytanii, być może dlatego, że tylko tam prowadzono szersze badania. W naturze SPV samodzielnie nie wywołuje objawów, natomiast na Wyspach Brytyjskich w rodzinach z warrozą powodował powolny paraliż pszczół.

Wirus mętnych skrzydeł (CWV – Cloudy Wing Virus) stwierdzany jest głównie w Wielkiej Brytanii i Niemczech, ale jego rozprzestrzenienie jest słabo poznane ze względu na niewielki zakres badań. W znacznych ilościach pojawia się w głowie oraz w tułowiu i tworzy krystaliczne skupiska między włóknami mięśniowymi w okolicy tchawek, przede wszystkim w pobliżu głównych przetchlinek wdechowych. Powoduje mętnienie skrzydełek. Zakażenie następuje prawdopodobnie przez układ oddechowy.

Wirus opalizujący stawonogów typ 6 (IIV-6 – Invertebrate Iridescent Virus-6) został wykryty u pszczoły miodnej w USA. Ponieważ stwierdzono, że wirus w połączeniu z Nosema ceranae wywołuje śmierć u pszczół nawet przy zakażeniu stosunkowo niedużego stopnia, autorzy uznali, że może to być przyczyną CCD. Wkrótce jednak pojawiły się doniesienia z innego amerykańskiego ośrodka, podważające poprawność wniosków wyciągniętych z przeprowadzonych analiz.

Wirus opalizujący (AIV – Apis Iridescent Virus) występuje u pszczoły wschodniej Apis cerana i w Indiach. Zawiera materiał genetyczny w postaci DNA. Powoduje nienormalne zachowanie pszczół, polegające na formowaniu latem małych kłębów nielotnych pszczół, z których wiele odpada i pełza po ziemi. Choroba może doprowadzić do zamarcia dużej rodziny pszczelej w ciągu dwóch miesięcy od pojawienia się objawów, ale często ustępuje, jeśli pojawia się obfity pożytek pszczeli. Wirus opalizujący pszczół w tkankach, w których się namnaża, i w oczyszczanych ekstraktach pszczół formuje krystaliczne masy w białym świetle opalizujące na jasnozielono lub niebiesko.

Tajski wirus choroby woreczkowej czerwiu – jest przyczyną dużej śmiertelności czerwiu u Apis ceranae.

Wirus Nodamura po raz pierwszy izolowano od komara z Nodamura koło Tokio. Zakażenie myszy od komarów prowadzi do ich śmierci. Wirus może namnażać się nie powodując objawów u wielu owadów. Doświadczalnie wywołano także zakażenie pszczół.

Z 2010 roku pochodzi doniesienie dotyczące wykrycia w USA u pszczoły miodnej Apis mellifera czterech nowych wirusów: Aphid Lethal Paralysis Virus Strain Brookings (wirus śmiertelnego paraliżu mszyc – szczep Brookings) i Big Sioux River Virus (wirus rzeki Big Sioux River) należących do tej samej rodziny, do której należy wirus choroby czarnych mateczników oraz Lake Sinai Virus strain 1 (wirus jeziora Lake Sinai – szczep 1) i Lake Sinai Virus strain 2 (Wirus jeziora Lake Sinai – szczep 2), które są genetycznie nieco zbliżone do wirusa chronicznego paraliżu pszczół. Dalsze badania nad tymi wirusami będą prowadzone.

W jednej rodzinie pszczelej często może być kilka wirusów pszczelich niepowodujących widocznych objawów, ale sytuacja taka prawdopodobnie powoduje skrócenie życia pszczół.

Wirusy pszczele w środowisku

Wiadomo, że wirus chronicznego paraliżu pszczół może bytować u dwóch gatunków mrówek (Camponotus vagus jedna z największych mrówek żyjących w Polsce; lubi nasłonecznione polany z pojedynczymi drzewami, Formica rufa mrówka rudnica zamieszkująca lasy zwłaszcza iglaste). Ostatnio okazało się, że niektóre wirusy pszczół wykryto u osobników należących do 11 gatunków owadów błonkoskrzydłych spoza rodzaju Apis (pszczoła), a zebranych z kwiatów na plantacjach położonych w pobliżu pasiek. U owadów takich jak trzmiele (Bombus impatiens, B. vagans, B. ternarius), pszczoły samotnice (Xylocopa Virginica, Ceratina dupla, Augochlora pura, Andrena sp.), osy (Vespula vulgaris, Polistes metricus, P. fuscatus, Bembix sp.) stwierdzono obecność jednego lub więcej z następujących wirusów: DWV (wirus zdeformowanych skrzydeł), BQCV (wirus choroby czarnych mateczników), SBV (wirus choroby woreczkowej czerwiu), KBV (kaszmirski wirus pszczół), IAPV (izraelski wirus chronicznego paraliżu pszczół). Nie wiadomo jeszcze, jakie jest znaczenie tych gatunków jako potencjalnego rezerwuaru wirusów i jaką rolę mogą one pełnić w szerzeniu zakażenia.

Obecność wirusa zdeformowanych skrzydeł (DWV), wirusa choroby czarnych mateczników (BQCV) i wirusa choroby woreczkowej czerwiu (SBV) stwierdzono w pyłku pobranym bezpośrednio z koszyczków pszczół zbieraczek, przy czym wirusy te czasem różniły się nieco genetycznie od izolatów tych wirusów uzyskanych od samych zbieraczek. Ponadto DWV i SBV stwierdzono także w pyłku od niezakażonych robotnic. Autorzy sugerują, że pyłek kwiatowy mógł zostać skażony przez inne owady zapylające. Rozważa się możliwość skażenia przez kał zakażonych pszczół odwiedzających plantację. Prowadzone będą dalsze badania w celu wyjaśnienia roli pyłku jako źródła zakażenia.

Wskazówki dotyczące przesyłania próbek do badania

Informacje dotyczące walki z poszczególnymi wirusowymi zakażeniami podano w poprzednich artykułach. Ponieważ badanie wirusologiczne jest dość drogie (z zastosowaniem testu AGID – 50 zł), należałoby zastanowić się, kiedy wskazane jest przesyłanie materiału do takiego badania. Osobiście zalecam przysyłanie do nas (adres na końcu artykułu) próbek wtedy, kiedy w pasiece zaobserwowano:

1) zamieranie czerwiu; zamarłe larwy leżą wyprostowane na dolnej ścianie komórek (larwy przędzące, przedpoczwarki) i przy bardzo delikatnym pociąganiu można je wyjąć w całości z komórek (także wtedy, kiedy larwy już wyschły i zamieniły się w łuski-strupki);

2) zamieranie larw i poczwarek w matecznikach (szczególnie na początku sezonu hodowlanego) bez względu na to, czy pojawiło się pociemnienie mateczników czy nie;

3) przed ulem codzienną obecność (obserwowaną przez pewien czas w sezonie pszczelarskim) pszczół pełzających lub sparaliżowanych, czasem o rozciągniętych odwłokach, ewentualnie bezwłosych pszczół, ale pod warunkiem, że pszczół tych nie ma przed znaczną większością uli w pasiece i nie jest ich bardzo dużo, bo wówczas można podejrzewać zatrucie;

4) ginięcie lub znaczne słabnięcie rodzin w czasie zimowli (wówczas w pierwszej kolejności sprawdzamy, jak wygląda problem warrozy i nosemozy w pasiece i na podstawie uzyskanych rezultatów ewentualnie sugerujemy badanie wirusologiczne).

Fot. G. TopolskaPszczoły żywe przed wysyłką można zamrozić. Próbka pszczół (jak najwięcej osobników – próbka z 30 pszczół, często okazuje się zbyt mała) lub czerwiu powinna być włożona w papierowe opakowanie (koperta, gazeta) z każdej rodziny oddzielnie, a następnie wszystkie zapakowane w ten sposób próbki powinny być umieszczone w sztywnym kartonowym pudełku, ewentualnie dodatkowo wypełnionym warstwami papieru. Nie wolno używać do tego celu plastikowych opakowań, w tym kopert „bąbelkowych". Do przesyłki należy dołączyć list z opisem zaobserwowanych objawów. Do naszej Pracowni Chorób Owadów Użytkowych (KPiDW, Wydział Medycyny Weterynaryjnej, SGGW, ul Ciszewskiego 8, 02-786 Warszawa) materiał można dostarczać osobiście (codziennie w dni robocze w godz. 8-15) lub przesłać pocztą jako przesyłkę priorytetową.

 
 ---
 
© Miesięcznik PSZCZELARSTWO, Pszczelnicze Towarzystwo Naukowe, 2004-2016
Agroturystyka